ผีปู่ดำย่าดำ

ผีปู่ดำย่าดำ เป็นผีประจำอุปกรณ์ในการนึ่งข้าวเหนียว
ได้แก่หม้อนึ่งและไหข้าวในครัวเรือนของแต่ละครอบครัว
โดยทั่วไปผีปู่ดำย่าดำนี้ชาวล้านนาเชื่อว่า
เป็นผีที่คอยดูแลทรัพย์สินในบ้านและคุ้มครองคนในครอบครัวให้อยู่เย็นเป็นสุข
อีกทั้งยังสามารถพยากรณ์เรื่องราวบางประเภทที่มนุษย์ต้องการทราบอีกด้วย

ดังนั้นยามที่คนในครอบครัวจะเดินทางออกนอกบ้านไปต่างถิ่นหรือแดนไกล
มักจะบอกกล่าวแก่ ผีปู่ดำย่าดำ
โดยจัดวางหม้อนึ่งกับไหข้าวซ้อนกันตั้งบนเตาเหมือนกำลังนึ่งข้าวอยู่ แล้วจัดหาธูปเทียนดอกไม้
พร้อมเครื่องสังเวยได้แก่ "หมากคำพลูใบ" คือหมาก ๑ คำ พลู ๑ ใบ และ "ข้าวปั้น กล้วยหน่วย"
คือข้าวเหนียวสุกหนึ่งปั้นกับกล้วยสุกหนึ่งใบ ไปวางไว้บนที่อันควร
แล้วกล่าวขอความคุ้มครองให้เดินทางโดยสวัสดิภาพ และโดยเฉพาะเด็กอ่อนนั้น
เมื่อกล่าวขอความคุ้มครองแล้ว มักเอาดินเขม่าหม้อนึ่งป้ายที่หน้าผากเด็กด้วย

นอกจากนี้ในยามค่ำคืนหากเด็กอ่อนร้องไห้นานผิดปกติ เชื่อกันว่ามีผีมาหยอกเด็ก
จึงต้องขอความคุ้มครอง โดยมีพิธีคล้ายดังที่กล่าวมาข้างต้น
ส่วนในด้านการพยากรณ์จะมีพิธีเชิญผีมาลงเพื่อตอบคำถามเรื่องราวต่างๆ เช่นพิธี "ไกวข้าว"
พิธี "ลงผีหม้อนึ่ง" เป็นต้น ซึ่งแต่ละอย่างก็มีรายละเอียดแตกต่างกันไป ไกวข้าว ไกวข้าว
หรือ แกว่งข้าว คือ การไกวหรือแกว่งก้อนข้าวเหนียว

ส่วนใหญ่จะกระทำเมื่อต้องการทราบสาเหตุของการเจ็บป่วยของเด็ก
โดยจัดเตรียมเสื้อผ้าของเด็กที่ป่วย พร้อมข้าวสาร ๑ ทะนาน กรวยดอกไม้ ธูปเทียน เงิน ๑ บาท
ด้ายผูกข้อมือ ด้ายสำหรับผูกก้อนข้าว ข้าวเหนียวสุกขนาดเท่านิ้วหัวแม่มือ ๑ ก้อน ไม้ด้ามข้าว
(ไม้สำหรับคนข้าวเหนียวสุกใหม่) ข้าวเหนียว ๑ ปั้น กล้วยน้ำว้าสุก ๑ ลูก
และข้าวเหนียวก้อนเล็กๆอีก ๔ ก้อน โดยมีหญิงสูงวัยเป็นผู้ประกอบพิธี
ซึ่งปกติมักกระทำกันในตอนหัวค่ำ

พิธีเริ่มขึ้นด้วยการนำหม้อนึ่งและไหข้าวตั้งบนเตาไฟเหมือนการนึ่งข้าว
เอาก้อนข้าวเล็กๆวางคู่กันที่ริมขอบหม้อนึ่ง ๑ คู่ และริมขอบไหข้าวอีก ๑ คู่
จากนั้นผู้ประกอบพิธีจะยกเครื่องสักการะ คือข้าวสาร
เงินและธูปเทียนดอกไม้ที่อาจบรรจุในภาชนะ เช่นถาดหรือชามขึ้นจรดศีรษะ
พร้อมบอกกล่าววัตถุประสงค์ พร้อมยกเครื่องสักการะไปชิดกับเตาไฟ
จากนั้นนำเอาก้อนข้าวผูกแขวนกับปลายไม้ด้ามข้าว แล้วยื่นออกไปเหนือข้าวสารที่เตรียมไว้
โดยกะให้ได้ระยะห่างประมาณ ๑ ฝ่ามือ และเริ่มตั้งคำถามโดยถามและตอบนำไปเรื่อยๆ
ถ้าก้อนข้าวนั้นนิ่งอยู่แสดงว่าไม่ถูก แต่ถ้าข้าวนั้นกวัดแกว่งเป็นวงกลมก็แสดงว่าถูก
บางครั้งต้องการความมั่นใจก็ต้องบอกซ้ำให้ก้อนข้าวแกว่งไกวอีกครั้ง เพื่อย้ำความถูกต้อง
ทำอย่างนี้ไปเรื่อยๆจนกว่าจะหมดคำถามเสร็จแล้วอธิษฐานขอให้ผีปู่ดำย่าดำไป

ผูกข้อมือให้เด็กที่ป่วย ซึ่งต้องนำเอาข้าวปั้นและกล้วยสุกในพิธีไปใส่มือเด็ก
พร้อมผูกข้อมือเพื่อปลอบขวัญเด็กให้หายป่วยโดยเร็วในส่วนของการปฏิบัติอื่นๆ
คงเป็นไปตามคำพยากรณ์จากพิธีนั่นเอง ลงผีหม้อนึ่ง การ ลงผีหม้อนึ่ง เป็นการเชิญ ผีปู่ดำ ย่าดำ
หรือผีย่าหม้อนึ่ง เข้าสถิตในหุ่นจำลอง เพื่อไถ่ถามในสิ่งที่อยากทราบ ในการประกอบพิธีนั้น
เจ้าพิธีมักเป็นหญิงอาวุโสในบ้าน เริ่มต้นด้วยการตั้งหม้อและไหสำหรับนึ่งข้าวบนเตาไฟ
ทำทีเหมือนจะนึ่งข้าว เอาข้าวเหนียวเล็กๆสองก้อน วางคู่กันที่ปากหม้อนึ่งหนึ่งคู่
ที่ปากไหข้าวอีกหนึ่งคู่ เตรียมกระด้งที่มีข้าวสารเกลี่ยไว้ดีแล้ว
ผูกหุ่นจำลองด้วยเสื้อสวมกับหม้อนึ่งอีกใบหนึ่งให้มีแขน โดยสอดไม้กับแขนเสื้อ
เหมือนคนกางแขน ส่วนด้านบนคอเสื้อให้ขยุ้มเป็นปมสมมุติเป็นศีรษะ
แล้ววางหุ่นดังกล่าวไว้ในกระด้ง จากนั้นเตรียมเครื่องสักการะอันประกอบด้วยกรวยดอกไม้หกกรวย
กรวยหมากพลูอีกหกกรวย เงินค่ากำนลสิบสามบาท ทั้งหมดใส่ในกระด้งรวมกับหุ่นจำลอง

เมื่อจะถามนั้น เจ้าพิธีจะกล่าวคำอัญเชิญให้ผีประจำหม้อนึ่งไหข้าวมาสถิตในหุ่น
พิธีจะดำเนินต่อไปโดยผู้ถามจะจับประคองหุ่นคนละข้าง เมื่อป้อนคำถามและตอบนำไป
ผีหม้อนึ่งจะโยกเยกชี้ไปที่กรวยดอกไม้ ที่เจ้าพิธีจะระบุว่า ใช่ หรือ ไม่ใช่
หลังจากที่พอใจในคำพยากรณ์แล้ว เจ้าพิธีจะเชิญผีออกจากหุ่นเป็นเสร็จพิธี ความเชื่อเรื่องผีปูดำ
ย่าดำของชาวล้านนาอาจดูไร้เหตุผล แต่ในส่วนของจิตใจแล้ว พิธีนี้ถือว่าเป็นที่พึ่งทางใจ
ทั้งยังเป็นสิ่งที่ช่วยให้เกิดความมั่นใจ สามารถเลือกปฏิบัติในสิ่งที่ควรปฏิบัติต่อไป

สนั่น ธรรมธิ
สำนักส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่