สิงห์ สิงห์ไม่ใช่สัตว์พื้นเมืองของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แต่กลับปรากฏในงานศิลปกรรมทั่วไป ซึ่งคงสืบเนื่องจากศากยวงค์ซึ่งเป็นวงค์ของพระพุทธเจ้า และรูปสิงห์ก็เป็นที่นิยมแพร่หลายในศิลปะอินเดียและชาวภารตะก็ถือว่าสิงห์ เป็นสัญลักษณ์แห่งอำนาจและความกล้าหาญ ทุกวันนี้ชาวอินเดียก็ใช้หัวสิงห์ที่ยอดเสาหินของพระเจ้าอโศกมหาราช เป็นสัญลักษณ์ของทางราชการ การรับอิทธิพลจากศิลปะอินเดียคงได้รับรูปแบบของสิงห์เข้ามาด้วยเช่นกัน สิงห์เป็นสัตว์ที่มีอยู่จริงตามธรรมชาติ แต่ต่อมามีความคิดเรื่องสัตว์หิมพานต์เข้ามาในความเชื่อเรื่องจักรวาลของไทย ทำให้ช่างคิดค้นนำเอาสิงห์ไปผสมกับสัตว์อีกหลายชนิด กลายเป็นกลุ่มสัตว์ที่เข้าใจว่าอาศัยในป่าหิมพานต์ไป คติความเชื่อแบบพม่า ที่ให้ความนับถือแก่สิงห์ โดยมีเรื่องเล่าว่า ครั้งหนึ่งธิดาเจ้าเมืองในพม่าถูกสิงห์จับไปกักขังไว้ในป่า (ถ้ำ) โดยธิดานั้นมีครรภ์มาก่อนแล้ว เมื่อครบกำหนดคลอดแล้ว สิงห์ก็ได้เลี้ยงดู รักษา จนกระทั่งวันหนึ่งลูกของธิดาได้ฆ่าสิงห์ตัวนั้นตาย แล้วพาแม่กลับมาในเมือง จนกระทั่งลูกของนางได้ครองเมือง อยู่มาวันหนึ่งก็มาคิดได้ว่าได้ฆ่าสิงห์ซึ่งเป็นผู้มีบุญคุณ ทำให้รู้สึกสำนึกผิดจึงทำรูปปั้นสิงห์เพื่อเคารพบูชา แต่ด้วยเกรงว่าจะมีคนลบหลู่ที่ทำความเคารพสัตว์เดรัจฉานในครั้งแรก ๆ จึงทำรูปสิงห์แล้วทำหัวเป็นเทวดา ต่อมาก็มีการสร้าง และเปลี่ยนแปลงไปเรื่อย ๆ จนเป็นแบบที่เห็นในปัจจุบันนี้ ข้อมูลบทความ : อาจารย์สนั่น ธรรมธิ รูปอนุสรณ์สัตว์ชนิดหนึ่ง ที่พบเห็นโดยทั่วไปในเขตล้านนาโดยเฉพาะประตูวัดได้แก่ รูปสิงห์ รูปอนุสรณ์ดังกล่าวอาจมีมานานแล้ว ในโคลงนิราศหริภุญชัย ซึ่งเป็นโคลงเก่าแก่อายุราว ๕๐๐ ปี มีการกล่าวถึงรูปสิงห์สองตัวที่ประตูวัดพระสิงห์วรมหาวิหาร ในบทที่ ๑๑ ว่า ลาเถิงปราสาทสร้อย สิงห์สอง โอนอ่ำรุงทิพทอง ที่อ้าง เบญจาจำเนียรปอง ปดต่ำงนรา จำจากแล้วแล้งร้าง ชาตินั้นฤาดี ความเป็นมาของรูปสิงห์หรือราชสีห์ตามประตูวัด ในดินแดนล้านนา นอกจากจะเป็นรูปสิงห์คู่ ตัวผู้ - ตัวเมีย และที่เป็นสิงห์แบบหัวเทวดา จนพัฒนารูปแบบมาเป็นสิงห์คาบนาง หรือสิงห์คายนาง ยังไม่มีการศึกษาโดยละเอียด แต่ก็เชื่อกันว่าเป็นความนิยมที่รับมาจากพม่า ซึ่งมีเรื่องเล่าสืบต่อกันมาว่า นานมาแล้ว ณ นครแห่งหนึ่ง พระราชามีพระธิดา เป็นเจ้าหญิงที่ทรงแต่งงานกับเจ้าชายหนุ่ม จนมีพระโอรสและพระธิดาเล็ก ๆ สององค์ กาลนั้นมีราชสีห์ตัวหนึ่งมีความพึงพอใจในตัวเจ้าหญิงพระโอรสและพระธิดา จึงเข้าลักพาทั้งสามพระองค์ไปเลี้ยงดูอย่างดีในป่าแห่งหนึ่ง โดยมิได้ทำอันตรายแต่ประการใด ราชสีห์ตัวนี้รักพระโอรสและพระธิดาเสมือนลูกกาลผ่านไปจนพระโอรสและพระธิดา เจริญวัยขึ้นหนุ่มสาว ราชสีห์ได้สอนสรรพวิชาโดยเฉพาะเวทมนต์และวิชาการใช้ธนูที่เรียกว่า " ธนูสิงห์ " แก่พระโอรสจนมีความสามารถแก่กล้า แต่ตลอดเวลาพระโอรสและพระธิดามีความสงสัยว่าทำไมตนเองและพระมารดามาอยู่กับสัตว์ พระบิดานั้นเป็นใคร วันหนึ่งเมื่อได้โอกาสจึงทูลถามพระมารดาซึ่งเจ้าหญิงก็ทรงเล่าความจริง ทั้งหมดให้ฟัง เมื่อทราบความจริง พระโอรสจึงพยายามเดินสำรวจป่าบริเวณนั้นอยู่หลายวัน จนทราบเส้นทางที่พอจะหนีกลับเมืองได้ วันหนึ่งขณะที่ราชสีห์ออกไปหากิน พระโอรสใช้โอกาสนั้นพาพระมารดาและพระขนิษฐารอนแรมหนีออกจากป่า จนถึงบ้านเมืองอย่างปลอดภัย เมื่อไปถึงพระราชวังปรากฏว่าพระราชาได้เสด็จสวรรคตไปแล้ว ส่วนเจ้าชายหนุ่มผู้เป็นสวามีของเจ้าหญิงได้เป็นพระราชาสืบราชสมบัติแทน ทั้งสี่พระองค์ดีพระทัยมากที่ได้พบกันอีกครั้ง กล่าวถึงราชสีห์ เมื่อกลับจากหากินไม่พบเจ้าหญิง พระโอรสและพระธิดา จึงออกตามหา และเมื่อทราบว่าทั้งสามหนีไปก็แค้นเคืองใจเป็นกำลัง มันจึงออกติดตามเข้าไปในเมืองด้วยความบ้าคลั่ง เมื่อพบเจอมนุษย์ตรงไหนก็จะคำรามแผดเสียงสีหนาท ซึ่งเป็นเสียงมรณะใส่มนุษย์ที่อยู่บริเวณนั้น กล่าวกันว่าเสียงคำรามของราชสีห์ตัวนี้ หากใครได้ยินจะสิ้นใจไปในพริบตาราชสีห์ ฆ่ามนุษย์มาตามทาง ทำให้ผู้คนล้มตายเดือดร้อนไปทั่ว ความนี้ทราบถึงพระราชา พระองค์จึงทรงประกาศให้ปราบทันที แต่ไม่มีใครสามารถทำอันตรายได้เพราะราชสีห์มีฤทธิ์มาก พระโอรสทรงรำพึงว่าที่ผู้คนล้มตายเพราะตนเป็นต้นเหตุจึงทรงอาสาไปปราบ พระโอรสออกไปประจัญหน้ากับราชสีห์ เตรียมท่าที่จะประหัตประหารกัน แต่เหล่าเทวดาทั้งหลายไม่อยากให้พระโอรสฆ่าบุคคลผู้มีพระคุณ และขณะเดียวกันก็ไม่อยากให้ราชสีห์ฆ่าพระโอรสที่จะสืบราชสมบัติ จึงบันดาลให้ทั้งสองฝ่ายใจอ่อนลง ทั้งสองจึงต่อสู้กันธรรมดา แต่การต่อสู้กันนั้น เนิ่นนานไม่มีใครแพ้ชนะ จนในที่สุดราชสีห์ก็เป็นฝ่ายระงับอารมณ์ไม่อยู่จึงอ้าปากขึ้นเพื่อจะแผดคำรามสีหนาท พระโอรสเห็นดังนั้นจึงยิงธนูสิงห์เข้าไปในปากเป็นเหตุให้ราชสีห์ล้มลง สิ้นใจตายทันทีชาวเมืองทั้งหลายพากันโห่ร้องเซ็งแซ่สรรเสริญในพระปรีชาสามารถ ตั้งแต่นั้นมาบ้านเมืองก็สงบสุข เมื่อพระราชาสวรรคตแล้ว พระโอรสก็ได้ขึ้นครองราชย์ ภายหลังพระองค์ทรงประชวรมีพระอาการปวดพระเศียรเสมอ แม้แพทย์หลวงจะถวายการรักษาอย่างสุดความสามารถก็มิอาจรักษาได้ พระองค์ทรงทุกขเวทนามาก จนกระทั่งมีปุโรหิตาจารย์ท่านหนึ่งทูลว่าที่พระองค์เป็นเช่นนี้ ก็เพราะบาปกรรมที่พระองค์ได้ฆ่าผู้มีคุณที่เคยเลี้ยงดูมาแต่ทรงเยาว์วัย และเมื่อทรงถามวิธีแก้ ปุโรหิตาจารย์ตอบว่าต้องสร้างรูปสิงห์ไว้บูชา แต่ด้วยพระองค์เป็นกษัตริย์มนุษย์จะสร้างรูปสัตว์ไว้บูชาย่อมไม่สมควรกระทำ แต่เพื่อให้หายจากโรคร้ายจึงทรงเลี่ยงไปสร้างรูปราชสีห์ไว้ตามประตูวัดแทน เรื่องนี้ไม่ได้เล่าต่อว่า พระราชาทรงหายปวดพระเศียรหรือไม่ แต่ก็เกิดธรรมเนียมการสร้างรูปราชสีห์ หรือรูปสิงห์เป็นสิงห์คู่ปรากฏอยู่ตามวัดทั่วไปในเขตล้านนาอย่างที่พบเห็น อนึ่งโบราณาจารย์ล้านนา มีความเชื่อเป็นข้อห้ามสืบต่อกันว่า ห้ามมีรูปสัตว์ห้าประเภทอยู่ในบ้านและหนึ่งในจำนวนนั้นก็ คือ รูปสิงห์ ดังที่ปรากฏในตำรา สัพพะขึดว่า " รูปอันบ่ดีอยู่ในบ้านมี ๕ ประการ คือ ว่ารูป ช้าง นาค เสือ ราชสีห์และรูปราหู หลอนมีไว้ดั่งอั้น ก็ขึดนักแล " ถ้าเชื่อตามนี้ รูปสิงห์ควรอยู่ในวัดเท่านั้น หากไม่เชื่อจะมีไว้ในบ้านก็ไม่ว่ากัน แต่ระวังจะ " ตกขึด "อย่างที่โบราณว่า แต่ก็มีความเชื่อในอีกนัยยะหนึ่ง ในฝ่ายพุทธศาสนาที่กล่าวถึง สิงห์คู่หน้าประตูวัด ซึ่งจะเป็นเพศผู้ ๑ ตน และเพศเมีย ๑ ตน และมีท่าทางราวกับเฝ้าคอยบุคคลหนึ่งอยู่ตรงหน้าประตูวัด โดยนัยยะของ อีกความเชื่อหนึ่งก็คือ รอการถือกำเนิดของพระพุทธเจ้าพระองค์ต่อไปในภัทร กัปป์นี้ ซึ่งมีพระนามว่า " พระศรีอาริย์เมตไตรย " ซึ่งแปลว่าลูกสิงห์ตามพุทธทำนายนั่นเอง ในสมัย ต้นปฐมกัป มีพญากาเผือกสองตัวผัวเมีย ทำรังอยู่ที่ต้นมะเดื่อริมฝั่งแม่น้ำคงคา อันเป็นธรรมชาติสถานรื่นรมย์ ในเวลาต่อมาต่อมา พระโพธิสัตว์ได้ทรงปฏิสนธิเกิดในครรภ์แม่พญากาเผือก พร้อมกันถึง ๕ พระองค์ เมื่อครบทศมาส แม่กาเผือกก็ออกไข่ ณ ที่รังต้นมะเดื่อ จำนวน ๕ ฟอง (สถานที่นี้ในกาลต่อมาเรียกว่า วัดพระเกิด) และคอยเฝ้า ดูแลรักษาไข่ด้วยความทะนุถนอมเป็นอย่างดี อยู่มาวันหนึ่งพญากาเผือกออกไปหากินถิ่นแดนไกล ไปถึงสถานที่แห่งหนึ่งอันสมบูรณ์ ด้วยธรรมชาติ แม่กาเผือกเพลินหากินอาหาร ชื่นชมกับธรรมชาติจนมืดค่ำ เกิดลมพายุใหญ่พัดกระหน่ำมืดครึ้มทั่วไปหมด ทำให้หาหนทางออกไม่ถูก จึงหลงอยู่ในบริเวณสถานที่นั้น (สถานที่นั้นในกาลต่อมาเรียกว่า เวียงกาหลง) แม่กาเผือกได้อยู่ที่เวียงกาหลงคืนหนึ่ง จนเช้าจึงรีบถลาบินกลับที่พัก แต่ปรากฏว่ากิ่งไม้มะเดื่อที่ทำรังอยู่ถูกลมพายุใหญ่พัดหักล้มลงไปในแม่น้ำ แม่กาเผือกตกใจรีบบินถลาหาลูกที่ยังอยู่ในไข่ แต่หาเท่าไรก็ไม่พบ ด้วยความเศร้าโศกเสียใจ ในที่สุดก็สิ้นใจตายอย่างน่าสงสาร แต่ด้วย อานิสงส์ที่มีความเมตตารักลูกอันบริสุทธิ์กับทั้งที่ลูกของแม่กาเผือก เป็นพระโพธิสัตว์ถึง ๕ พระองค์ จึงเป็นกุศลหนุนส่งให้แม่กาเผือกไปจุติยังแดนพรหมโลกชั้นสุทธาวาส ได้พระนามว่า ฆติกามหาพรหม จักได้เป็นผู้ถวายอัฏฐะบริขารบวช แก่ลูกทั้ง ๕ พระองค์ เมื่อจะได้ตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ส่วนไข่ทั้ง ๕ ถูกลมพัดตกน้ำไหลไปในสถานที่ต่างๆ - ไข่ฟองที่ ๑ แม่ไก่เก็บไปดูแลรักษา - ไข่ฟองที่ ๒ แม่นาคราชเก็บไปดูแลรักษา - ไข่ฟองที่ ๓ แม่เต่า เก็บไปดูแลรักษา - ไข่ฟองที่ ๔ แม่โคเก็บไปดูแลรักษา - ไข่ฟองที่ ๕ แม่ราชสีห์เก็บไปดูแลรักษา ครั้นในกาลเวลาต่อมา พระโพธิสัตว์ทั้ง ๕ ก็ประสูติออกจากไข่ ปรากฏเป็นมนุษย์บุรุษรูปงานทั้ง ๕ พระองค์ และเจริญเติบโตอยู่กับแม่เลี้ยงด้วยความกตัญญู รู้จักหน้าที่ทดแทนบุญคุณจนถึงอายุได้ ๑๒ ปี ด้วยบุญกุศลเก่าหนุนส่งก็มีจิตคิดที่จะออกบวชบำเพ็ญเนกขัมมะบารมีเป็นฤาษีอยู่ในป่า จึงได้อำลาแม่เลี้ยงของตนเหมือนกันทั้ง ๕ พระองค์ ฝ่ายแม่เลี้ยงก็ไม่ขัดความประสงค์ อนุญาตให้ลูกไปบวช บำเพ็ญบารมีอยู่ในป่าด้วยความอนุโมทนา แม่เลี้ยงทั้ง ๕ มีปณิธานที่มุ่งมั่นจะบำเพ็ญบารมีพระโพธิญาณ เพื่อเป็นพระพุทธเจ้าโปรดสัตว์โลกให้พ้นจากกองทุกข์ในวัฏฏะสงสาร จึงฝากนามของแม่เลี้ยงไว้กับลูกเพื่อเป็นอนุสรณ์ตำนานไว้แก่โลกต่อไปในภาคหน้า เมื่อลูกได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าโปรดโลกแล้วตามลำดับพระนามดังต่อไปนี้ องค์ที่ ๑ มีพระนามว่า พระกกุสันโธ เพราะตามนามแม่เลี้ยงเป็น ไก่ องค์ที่ ๒ มีพระนามว่า พระโกนาคมโน เพราะตามนามแม่เลี้ยงเป็น นาค องค์ที่ ๓ มีพระนามว่า พระกัสสโป เพราะตามนามแม่เลี้ยงเป็น เต่า องค์ที่ ๔ มีพระนามว่า พระโคตโม เพราะตามนามแม่เลี้ยงเป็น โค องค์ ที่ ๕ มีพระนามว่า พระศรีอาริยเมตไตรโย เพราะตามนามแม่เลี้ยงเป็น ราชสีห์ ในกัปป์นี้ชื่อว่า ภัทรกัปป์เป็นกัปป์ที่เจริญที่สุด เพราะมีพระพุทธเจ้าเกิดขึ้นในโลกนี้ถึง ๕ พระองค์ จึงเป็นที่มาของ คำว่า...นะโมพุทธายะ - นะ คือ พระกกุสันโธ - โม คือ พระโกนาคมโน - พุทธ คือ พระกัสสโป - ธา คือ พระโคตโม - ยะ คือ พระศรีอาริยเมตไตรโย จนเป็นคาถาที่ใช้สืบต่อกันมา ฝ่ายพระโพธิสัตว์ ทั้ง ๕ เมื่อออกบวชเป็นฤาษีก็ได้บำเพ็ญเพียรพระกัมมัฏฐาน จนสำเร็จญาณอภิญญาสมาบัติ อยู่มาวันหนึ่งได้เหาะมาหาอาหารผลไม้ และบำเพ็ญเพียรธรรมที่ป่าดอยสิงกุตตระ ณ ใต้ต้นนิโครธ อันร่มเย็นด้วยกิ่งไม้สาขาใหญ่ ฤาษีทั้ง ๕ ได้มาพบกัน ณ ที่นี้โดยไม่ได้นัดหมาย จึงสอบถามถึงความเป็นมาของกันและกัน จนรู้ว่าแต่ละองค์ก็มีแต่แม่เลี้ยง ฤาษีทั้ง ๕ จึงร่วมกันตั้งสัจจะอธิษฐานขอให้ได้พบแม่บังเกิดเกล้า ด้วยอำนาจสัจจะอธิษฐานธรรมอันบริสุทธิ์ดังก้องไปถึงพรหมโลก ท้าวฆติกามหาพรหม ซึ่งเดิมคือ แม่กาเผือก ทราบเหตุการณ์ทั้งหมดจึงจำแลงเพศเป็นรูปเดิม ขนขาวสวยงาม มาปรากฏตัวอยู่ข้างหน้าของฤาษีทั้ง ๕ เมื่อลูกฤาษีได้ทราบเรื่องราวทั้งหมด ก็รู้สึกสลดสังเวชใจและสำนึกบุญคุณอันใหญ่หลวงของแม่กาเผือก จึงน้อมนมัสการผู้เป็นแม่ กราบขอสัญลักษณ์อนุสรณ์ผู้บังเกิดเกล้าไว้บูชา ได้มาเป็นผ้าฝ้ายเป็นตีนกา สัญลักษณ์ของแม่กาเผือกให้แก่ลูกฤาษีทั้ง ๕ ไว้ใช้เป็นไส้ประทีปจุดบูชาทุกวันพระ และต่อมาได้กลายเป็นประเพณีจุดประทีปตีนกาบูชาแม่กาเผือก ในวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒ ลอยกระทง เป็นตำนานสืบไว้ตลอดกาลนาน ฤาษีโพธิสัตว์ ทั้ง ๕ ต่างพากันตั้งหน้าบำเพ็ญเพียรรักษาศีลธรรมภาวนามิได้ขาดจนดับขันธ์ ได้ไปจุติบนเทวโลกชั้นดุสิตพิภพ และในกาลต่อมาก็วนเวียนบำเพ็ญเพียรบารมีทุกภพชาติที่กำเนิดเกิดในสงสารวัฏนี้ จนบารมีเต็มเปี่ยมสมบูรณ์ทั้ง ๓๐ ทัศแล้ว ก็ได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ฆติกามหาพรหมผู้เป็นแม่ต้นกัปป์โลกา ก็จะนำเอาบริขาร คือ บาตรไตรจีวร มาถวายลูกโพธิสัตว์ทั้ง ๕ พระองค์ในชาติสุดท้ายที่จะได้เป็นพระพุทธเจ้าโปรดโลกทุกพระองค์ กาลเวลาอันยาวนานผ่านไปจนถึงปัจจุบัน พระโพธิสัตว์ลูกแม่กาเผือก ก็ได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าโปรดโลกไปแล้วถึง ๔ พระองค์ ตามลำดับดังนี้ พระกกุสันโธสัมมาสัมพุทธเจ้า มีอายุ ๔ หมื่นปี มีเขมวตีนนครของพระเจ้าเขมะเป็นราชธานี พระโกนาคมโนสัมมาสัมพุทธ เจ้า มีอายุ ๓ หมื่นปี มีโสภวตีนนครของพระเจ้าโสภะเป็นราชธานี พระกัสสโปสัมมาสัมพุทธเจ้า มีอายุ ๒ หมื่นปี มีพาราณสีนครของพระเจ้ากิงกิเป็นราชธานี พระโคตโมสัมมาสัมพุทธเจ้า มีอายุ ๘๐ ปี มีกบิลพัสดุ์นครของพระพุทธเจ้าสุทโธทนะเป็นราชธานี ส่วนพระโพธิสัตว์องค์ที่ ๕ อันเป็นลูกองค์สุดท้ายของแม่กาเผือก คือ พระศรีอริยเมตไตรย์ จักเป็นพระพุทธเจ้าองค์ที่ ๕ ในภัทรกัปป์นี้ จะมีอายุถึง ๘ หมื่นปี อ้างอิง สัตว์เทพนิยายล้านนา และ ขอบพระคุณหนานอรรถ ส่งสการล้านนา