ประเพณีชาวล้านนาในแต่ละเดือน ( เรียงตามเดือนแบบล้านนาเน่อ )

*----------------------------------------------------------------------------------------*

เดือน ๗ เหนือ (ราวเมษายน)

แห่พระในวันพญาวัน เทศกาลปี๋ใหม่เมือง

สรงน้ำพระปี๋ใหม่เมือง

ดำหัวป้ออุ้ย-แม่อุ้ย ญาติผู้ใหญ่ ตุ๊เจ้าพระนาย

น้ำเข้ามิ้นส้มป่อยสระสรงเสื้อผ้าญาติผู้จุติต๋ายไปสู่เมืองบน

สงกรานต์ ... ปี๋ใหม่เมือง
รดน้ำดำหัว ... แสดงความกตัญญูต่อผู้ใหญ่
สืบชะตา ... ต่ออายุให้ยืนยาว

*----------------------------------------------------------------------------------------*

เดือน ๘ เหนือ (ราวพฤษภาคม)

"เตียวขึ้นดอย" ไหว้สาป๋าระมีพระบรมธาตุดอยสุเทพ
สรงน้ำพระธาตุเจ้าดอยสุเทพ ... เดินทางจาริกแสวงบุญ

*----------------------------------------------------------------------------------------*

เดือน ๙ เหนือ (ราวมิถุนายน)

เลี้ยงผีปู่ย่า ... ผีประจำตระกูล
เลี้ยงผีขุนน้ำ ... ผีแห่งต้นน้ำลำธาร
ฟ้อนผีมดผีเม็ง ... ผีบรรพบุรุษ
จิบอกไฟ ... จุดบ้องไฟเพื่อเป็นพุทธบูชา
เข้าอินทขิล ... ใส่ขันดอกบูชาเสาอินทขีล ( เสาหลักเมือง ) ของเมืองเชียงใหม่

เลี้ยงผีปู่ย่า

ป๋าเวณีเข้าอินทขีล ปูชาเสาหลักเมืองเชียงใหม่

*----------------------------------------------------------------------------------------*

เดือน ๑๐ (ราวกรกฎาคม)

เข้าพรรษา ... รักษาศีล พระสงฆ์จำพรรษา
แรกนา ... ไถนาครั้งแรกเพื่อสิริมงคล

*----------------------------------------------------------------------------------------*

เดือน ๑๑ (ราวสิงหาคม)

เอามื้อปลูกนา ... ร่วมแรงร่วมใจ ดำนาปลูกข้าว
ฟังธัมม์ ... การเทศน์แบบล้านนา
สู่ขวัญควาย ... หลังการปลูกข้าวไถนา

*----------------------------------------------------------------------------------------*

เดือน ๑๒ (ราวเดือนกันยายน)

ตานก๋วยสลาก

จาคะข้าว ... บริจาคทานแก่ผู้รักษาศีล
วัน ๑๒ เป็ง ... ทานหาคนตาย
ทานสลาก ... ตานก๋วยสลาก อุทิศส่วนกุศล

*----------------------------------------------------------------------------------------*

เดือนเกี๋ยงเหนือ (ราวตุลาคม)

ออกพรรษา ... พระสงฆ์ปวารณา / ใส่บาตรเทโว
ทอดกฐิน ... งานบุญใหญ่
ทอดผ้าป่า ... ทอดผ้า ๓ ลักษณะ
ทานทอด ... ทิ้งทานแก่พระสงฆ์และคนยาก

*----------------------------------------------------------------------------------------*

เดือนยี่ (ราวพฤศจิกายน)

ปล่อยกมไฟบูชาพระเกศแก้วจุฬามณี

กระทงใหญ่

กระทงใหญ่

กมยี่เป็ง

ล่องสะเปาบูชาพระบาท

บูชาผางผะติ๊ด

ตั้งธรรมหลวง ธรรมมาสหลวง

เดือนยี่เป็ง ... เล่นบอกไฟ ปล่อยกมไฟบูชาพระเกษแก้วจุฬามณี
ล่องสะเปา ... ลอยกระทง
ตั้งธรรมหลวง ... ฟังเทศน์มหาชาติ

*----------------------------------------------------------------------------------------*

เดือน ๓ (ราวเดือนธันวาคม)

เกี่ยวข้าวเอาเฟือง ... ลงแขกเกี่ยวข้าว
สู่ขวัญข้าว ... ขอขมาและขอบคุณแม่โพสพ เทพีแห่งข้าว
เข้ากัมม์ ...พระสงฆ์บำเพ็ญเคร่งครัด

ประเพณีเข้าโสสานกัมม์ เข้าโสสานกัมม์ หรือ พิธีทุเจ้าเข้ากัมม์นี้
เป็นพิธีกรรมอย่างหนึ่งในพุทธศาสนาซึ่งพระสงฆ์จะอยู่ในป่าช้าหรือสุสาน
เข้าไปพักอยู่ที่โคนไม้ใหญ่ในป่าช้า จึงมีชื่อที่มักเรียกว่า อยู่รุกขมูล หรือ เข้ารุกขมูล
ในพิธีกรรมดังกล่าวนี้ พระสงฆ์จะต้องถือปฏิบัติในธุดงควัตรอย่างเข้มงวดจึงเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า
เป็นการที่พระสงฆ์ อยู่กัมม์ หรือ เข้ากัมม์ เพราะจะต้อง กัมม์กิน กัมม์อยู่
คือ สังวรณ์หรือสำรวมความประพฤติทุกอย่างโดยเคร่งครัด
เพื่อต้องการบรรเทาความห่วงหาอาลัยต่อวัตถุข้าวของที่ได้รับจากการถวาย
โดยพยายามผ่อนคลายการยึดติดทั้งปวง
พร้อมกันนั้นก็จะชวนผู้ต้องการบำเพ็ญภาวนาทั้งที่เป็นสามเณรและประชาชนไปบำเพ็ญศีลและภาวนา
เพื่ออุทิศส่วนกุศลแก่บรรพบุรุษของตน ก่อนที่จะจัดพิธีเข้าโสสานกัมม์
ชาวบ้านก็จะมีการแผ้วถางทำความสะอาดป่าช้าแล้วปลูกตูบ หรือ กระต๊อบ
สำหรับพระสงฆ์และผู้ที่มาปฏิบัติธรรม
เจ้าอาวาสวัดจะออกนิมนต์พระสงฆ์จากวัดใกล้เคียงให้เข้าร่วมพิธีโดยกำหนด ๕-๗ วัน
ในการที่พระสงฆ์เข้ากัมม์นี้ ถือว่าพระสงฆ์กำลังบำเพ็ญพรตอย่างเคร่งครัด ชาวบ้านมักจะถือว่า
การทำบุญกับพระในช่วงนี้จะมีอานิสงส์แรง

ดังนั้นจึงมีศรัทธาประชาชนไปร่วมทำบุญให้ทานจำนวนมาก
ทั้งนี้ถือว่าการที่ได้ตักน้ำอาบถวายพระในช่วงนี้จะมีอานิสงส์มาก
เมื่อเกิดในชาติใดก็จะทำให้ผู้ตักน้ำอาบถวายพระผิวพรรณวรรณดี
สำหรับกิจกรรมของสงฆ์ในช่วงดังกล่าว เช่น ไหว้พระ สวดมนต์ เทศนา แก่ประชาชนผู้มาในพิธี
นั่งภาวนาตามกองฟอน หรือ เชิงตะกอน บังสุกุล และ แผ่เมตตา เดินจงกรม
นั่งภาวนาในตูบ หรือ ในเพิงพักของตน รับเอาอาหารเพื่อเป็นกริยาทาน เป็นต้น

ส่วนการการเทศนาสั่งสอนแก่ประชาชนนั้นมักจะกระทำสองเวลา คือ เวลาเช้าและเวลากลางคืน
ซึ่งอาจเป็นการเทศน์ตามคัมภีร์ เทศน์ด้วยปฏิภาร เทศน์ปุจฉาวิสัชชนา
หรือ การเทศน์แบบใช้เสียงและลีลาอย่างใดอย่างหนึ่งก็ได้ หากเทศน์ตามคัมภีร์แล้วมักจะใช้คัมภีร์
มหาวิบาก มาลัยโปรดโลก ตำนานพญาอินท์มูลนิพพาน หรือ นิพพานสูตร
ในการประกอบพิธีโสสานกัมม์ หรือ ทุเจ้าเข้ากัมม์นี้ นอกจากจะมีอานิสงส์มากแล้ว
การที่ประชาชนมาร่วมทำบุญกันมากนี้ ก็ย่อมจะเป็นที่มาของทุนทรัพย์ที่จะนำไปใช้ในสาธารณกุศล
เช่นการสร้างศาลาในป่าช้า หรือ อื่น ๆ ต่อไป

*----------------------------------------------------------------------------------------*

เดือน ๔ (ราวมกราคม)

ทานหลัวผิงไฟพระเจ้า ... จุดไฟผิงแก่พระพุทธรูป
ทานข้าวใหม่ ข้าวหลาม-ข้าวจี่ ... ทานข้าวใหม่แด่พระสงฆ์

ตานหลัวหิงไฟพระเจ้า

ตานหลัวหิงไฟพระเจ้า

ประเพณีทานหลัวหิงไฟพระเจ้า คือ การนำฟืนมาเผาเพื่อให้พระพุทธเจ้าได้ผิงไฟ
(หลัว แปลว่า ฟืน หิง แปลว่า ผิง และพระเจ้า หมายถึงพระพุทธเจ้า)
สภาพภูมิอากาศของเชียงใหม่นั้นหนาวเย็นมากจึงเชื่อต่อๆ กันมาว่า
พระพุทธเจ้าหรือพระพุทธรูปในวิหารก็น่าจะรู้สึกถึงความหนาวเย็น เหมือนคนเรา
ดังนั้นจึงมีการหาไม้ฟืนมาจุดเผาผิงให้พระพุทธรูปคลายหนาว
หากใครได้กระทำเช่นนี้ก็นับว่าจะได้อานิสงส์ผลบุญแรงกล้าเดิมประเพณีนี้เคย
ทำกันเป็นประจำในทุกพื้นที่ของล้านนา แต่ปัจจุบันเหลืออยู่เพียงไม่กี่แห่งเท่านั้น ซึ่งได้แก่วัดในชนบทที่ยังพอจะเสาะหาฟืนไม้ได้ง่าย

*----------------------------------------------------------------------------------------*

เดือน ๕ เหนือ (ราวกุมภาพันธ์)

ปอยลูกแก้ว/ปอยน้อย ... บรรพชาสามเณร

ปอยลูกแก้ว งานบุญบรรพชาสามเณร ชาวล้านนาถือว่าได้บุญมาก

*----------------------------------------------------------------------------------------*

เดือน ๖ เหนือ (ราวมีนาคม)

ปอยหลวง ... เฉลิมฉลองเสนาสนะ ที่สร้างในวัด
ปอยข้าวสังฆ์ ... อุทิศส่วนกุศลแก่ญาติผู้ตายโหง
ปอยล้อ ... งานบุญในการประชุมเพลิงพระภิกษุสงฆ์ผู้ถึงแก่มรณภาพ

ปอยหลวงฉลองพระธาตุ

ปอยหลวง เป็นชื่อของงานฉลองสมโภชศาสนสถานหรือสิ่งก่อสร้างสาธารณะประโยชน์ เช่น
วิหาร อุโบสถ ศาลา สะพานหรืออาคารเรียน เป็นต้น สิ่งก่อสร้างต่าง ๆ ดังกล่าว
เมื่อสร้างเสร็จก็จะมีงานปอยหลวง งานปอยหลวงเป็นงานที่ยิ่งใหญ่
การจัดงานจึงต้องมีการเตรียมการให้พร้อม และระหว่างงานจะมีองค์ประกอบหลายอย่าง
ซึ่งบางอย่างมีความหมายและวิธีปฏิบัติในที่นี้จะขอคัดเอามากล่าวเป็นอย่าง ๆ ไป

หัววัด หัววัด คือวัดต่าง ๆ ที่เคยมีความสัมพันธ์กันทางกุศลกิจกับวัดเจ้าภาพ เมื่อวัดเจ้าภาพจะจัดงานปอยหลวง จะมีการออกบัตรเชิญหรือหนังสือเชิญไปยังวัดที่อยู่ในเครือข่าย เมื่อถึงวันงาน หัววัดจะนำจตุปัจจัยไทยทานพร้อมขบวนแห่มาร่วมงานด้วย ตั้งแต่โบราณกาลมา
หัววัดมีความสำคัญมาก บางครั้งเกิดกรณีขัดแย้ง ถึงขั้นขาดหัววัดกัน
คือ ขาดจากความสัมพันธ์อันดีต่อกันและกัน
อาจมีผลกระทบต่อชุมชนและความเป็นญาติมิตรของศรัทธาประชาชนด้วย

ปอยล้อ งานบุญในการประชุมเพลิง ครูบา พระภิกษุสงฆ์ผู้ถึงแก่มรณภาพ ในภาพเป็นปราสาทนกหัสดีลิงค์